Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (160.15 KB, 11 trang )




Bạn đang xem: Mối quan hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên

PHÒNG ĐÀO TẠO SĐH – KHCN & QHĐNBÀI TIỂU LUẬNMÔN TRIẾT HỌCMỐI LIÊN HỆ GIỮA TRIẾT HỌC VÀ KHOA HỌC TỰ NHIÊNGiảng viên: TS Bùi Văn MưaLớp: Cao học Khóa 8.1 – 2014Học viên: Lê Đăng Anh – MSHV: CH130100308/20141I. MỞ ĐẦUTriết học và khoa học tự nhiên là những hình thái ý thức xã hội đặc thù phảnánh các lĩnh vực khác nhau của thế giới. Chúng xuất hiện, tồn tại, vận động vàphát triển trên cơ sở của những điều kiện kinh tế - xã hội, và chịu sự chi phối củanhững quy luật nhất định. Đồng thời, giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ vớinhau, tác động qua lại lẫn nhau, thúc đẩy nhau cùng phát triển. Lịch sử hìnhthành và phát triển hơn hai nghìn năm của triết học và khoa học tự nhiên khôngnhững đã chứng tỏ hai lĩnh vực tri thức ấy luôn luôn có mối liên hệ mật thiết vớinhau mà còn chứng minh rằng, triết học duy vật biện chứng tìm thấy ở khoa họctự nhiên những cơ sở khoa học vững chắc của mình, còn khoa học tự nhiên tìmthấy trong triết học duy vật biện chứng thế giới quan đúng đắn và phương phápluận sắc bén để đi sâu nghiên cứu giới tự nhiên. C. Mác và Ph. Ăngghen sở dĩ cónhững cống hiến lớn lao cho khoa học nói chung, triết học nói riêng là bởi vì haiông thường xuyên theo dõi sự phát triển của khoa học tự nhiên, phát hiện ranhững vận động nảy sinh, phát hiện những biến đổi diễn ra trong xã hội, diễn ratrong đời sống của con người bởi tác động của khoa học tự nhiên, tác động củakỹ thuật máy móc. Như chính Ph. Ăngghen đã khẳng định: “Mỗi lần có một phátminh vạch thời đại, ngay cả trong lĩnh vực khoa học lịch sử - tự nhiên thì chủnghĩa duy vật lại không tránh khỏi thay đổi hình thức của nó”.2II. NỘI DUNG
II.1.Mối liên hệ giữa giữa triết học và khoa học tự nhiên là tất yếu củalịch sử:Triết học được khoa học tự nhiên cung cấp cho những tài liệu nhận thức về tựnhiên và mỗi lần có những phát minh vạch thời đại trong lĩnh vực tự nhiên thìchủ nghĩa duy vật không tránh khỏi phải thay đổi hình thức của nó.F.Engen đã nói: “Cái thúc đẩy các nhà triết học, hoàn toàn không phải chỉriêng sức mạnh của tư duy thuần túy như họ tưởng tượng. Trái lại, trong thự tế,cái thật ra đã thúc đẩy họ tiến lên chủ yếu là sự phát triển mạnh mẽ ngày càngnhanh chóng và ngày càng mãnh liệt của khoa học tự nhiên và của công nghiệp”.Luận điểm này đã vạch rõ về mặt lý luận, quy luật phát triển tiến lên của triết họcsát cánh với khoa học tự nhiên.Khoa học tự nhiên về phần mình cũng ra đời và phát triển trên cơ sở sự pháttriển của đời sống vật chất, kinh tế của hội, liên hệ chặt chẽ với triết học và ngaytừ đầu đã được xây dựng trên cơ sở nhận thức luận duy vật. Khoa học tự nhiênđược triết học cung cấp cho phương pháp nghiên cứu chung những phạm trù,những hình thức tư duy logic mà bất kỳ khoa học tự nhiên nào cũng không thểthiếu. Với tư cách là thế giới quan, phương pháp luận chung đó, triết học đã đitrước khoa học tự nhiên trên nhiều lĩnh vực, và bằng những tư tưởng chỉ đạođúng đắn, bằng những dự kiến thiên tài, triết học đã không ngừng vạch đườngcho khoa học tự nhiên tiến lên và giúp cho khoa học tự nhiên phương pháp vàcông cụ nhận thức để khắc phục những khó khăn, trở ngại vấp phải trên đường đicủa mình.Như vậy, trong suốt quá trình lịch sử ra đời và phát triển của mình, triết họcduy vật và khoa học tự nhiên luôn luôn gắn bó mật thiết với nhau, nương tựa vàthúc đẩy lẫn nhau. Trong lịch sử, mỗi hình thức cơ bản của chủ nghĩa duy vật đềutương ứng với một trình độ nhất định của khoa học tự nhiên. Logic của sự pháttriển bên trong của triết học duy vật là trùng hợp với logic của sự phát triển bêntrong của khoa học tự nhiên. Sự phát triển của khoa học tự nhiên đến một trình3độ nhất định sẽ vạch ra phép biện chứng khách quan của tự nhiên. Thích ứng với
trình độ khoa học tự nhiên hiện đại là triết học duy vật hiên đại – triết học củachủ nghĩa C.Mac, chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Vàmối liên minh giữa các nhà triết học biện chứng duy vật với các nhà khoa học tựnhiên hiện đại ngày càng chặt chẽ là một tất yếu lịch sử.II.2.Mối liên hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên qua các thời kỳ:Thời cổ đại Hy Lạp, triết học duy vật mộc mạc và phép biên chứng tự phát làtương ứng với trình độ ban đầu của khoa học tự nhiên. Thời bấy giờ, những kiếnthức khoa học về tự nhiên, dưới hình thức những dự kiến, những phát kiến rờirạc, chưa có hệ thống, đang hòa lẫn trong kho tàng các kiến thức triết học. Nhữngkiến thức khoa học về khoa học tự nhiên lúc này về cơ bản được quy vào khoahọc hình học của Euclide, lý thuyết về hệ thống mặt trời của Ptôlêmê, cách tínhthập phân của người Ả-rập, vào những kiến thức sơ đẳng về đại số học, nhữngchữ số hiên nay. Lúc này triết học và khoa học tự nhiên chưa có sự phân biệt rõ rệt. các nhàtriết học duy vật đồng thời cũng là những nhà khoa học tự nhiên. Triết học duyvật mộc mạc và biên chứng tự phát cổ đại Hy Lạp được gọi là triết học tự nhiên.Nhận thức triết học và khoa học tự nhiên đã tạo nên một bức tranh về thếgiới , một bức tranh tổng quát đầu tiên trong lịch sử nhận thức khoa học coi thếgiới như là một chỉnh thể, một toàn bộ khong phân chia về các sự vật và hiệntượng xảy ra trong tự nhiên. Ở đó, mọi cái đều trôi qua, mọi cái đều biến đổi, đềuliên hệ, tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau, không có cái gì là vĩnh viễn, làbất biến.Bức tranh đầu tiên về thế giới đầu tiên này , về căn bản là tính đúng đắn. Nóđược tạo ra trên trên những dự kiến thiên tài và những kết luận chính xác vềtrạng thái của các sự vật và hiện tượng xảy ra trong tự nhiên. Nhưng bức tranhmới chỉ nêu lên những hiểu biết về cái toàn thể, mà chưa nêu lên được nhữnghiểu biết chi tiết , những biểu tượng cụ thể của các sự vật, hiện tượng. Nó nêu lênđược trạng thái vận động, liên hệ, tác động và chuyển hóa lẫn nhau trong giới tự4nhiên, nhưng không nêu lên được vì chính cái gì đó đang vận động, liên hệ, tác
động và chuyển hóa lẫn nhau.Thời kỳ Phục hưng, giữa thế kỷ XV, như Enggen nói, đó là thời đại khi màgiai cấp tư sản đập tan sự thống trị của chế độ phong kiến, khi mà ở hậu trườngcủa cuộc chiến đấu giữa giai cấp tư sản thành thị với giai cấp phong kiến quý tộcđã xuất hiện giai cấp nông dân bạo động, và đi sau nông dân là những người tiềnbối cách mạng của giai cấp vô sản hiện đại, lúc đó tay cầm cờ đỏ và đã hô vangchủ nghĩa cộng sản, đó là thời đại đã tạo ra những nhà nước quân chủ lớn ở ChâuÂu, đã đập tan sự chuyên chính về tinh thần của Giáo Hoàng, đã làm sống lạithời cổ đại Hy Lạp, đã phá vỡ những giới hạn của thế giới cũ và npói đúng hơn làlà lần đầu tiên khám phá ra trái đất. Đó là thời đại cần có những người khổng lồvà đã sinh ra những người khổng lồ về tư tưởng, về nhiệt tình, về tính cách, về tàinăng, về mặt học thức….Đó là thời đại của cuộc cách mạng vĩ đại nhất mà trướcđó trái đất chưa từng thấy.Chính trong bầu không khí cách mạng sôi sục ấy của thời đại, khoa học tựnhiên thông qua đấu tranh chống tôn giáo, thần học, chống triết học kinh viện màphục hồi lại và phát triển lên với một tinh thần triệt để cách mạng chưa từng thấy,nó đã phát triển lên song song với nền triết học mới nổi dậy.Khoa học tự nhiên đi sâu vào phần cụ thể, chi tiết, đã bổ sung vào bức tranhvề thế giới mà các nhà triết học và các nhà khoa học tự nhiên thời cổ đại Hy Lạpđã không làm được. Nhưng phương pháp phân tích của khoa học tự nhiên đã bộclộ nhược điểm của nó. Sự vật và hiên tượng trong tự nhiên được xem xét trongtrạng thái yên tĩnh, cố định, ở ngoài mọi vận động, biến hóa, trong trạng thái táchbiệt, cô lập, ở ngoài mọi liên hệ, tác động, chuyển hóa qua lại lẫn nhau.Chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVII – XVIII về căn bản là máy móc, siêu hình. Nótương ứng với trình độ khoa học tự nhiên lúc này. Nó tạo nên một bức tranh cụthể của những cái cụ thể, chi tiết. Trình độ lúc này của khoa học tự nhiên đã gâynên tính hạn chế của triết học, thì đến lượt nó, triết học duy vật máy móc, siêuhình, với tư cách là phương pháp luận phổ biến chỉ đạo cho khoa học tự nhiên lạitác động hạn chế trở lại khoa học tự nhiên.5
Đến giữa thế kỷ XIII, khoa học tự nhiên chuyển sang giai đoạn mới cao hơn,giai đoạn tổng hợp, trở lại nghiên cứu giới tự nhiên với tính cách là một chỉnhthể, toàn bộ, liên tục, vĩnh viễn vận động và phát triển, liên hệ, tác động lẫn nhaukhông ngừng.Thời đại này, bức tranh mới đã thay thế bức tranh siêu hình để trở lại với bứctranh thời cổ đại lúc ban đầu, dĩ nhiên trên trình độ cao hơn, hoàn chỉnh hơn.Nókhắc phục được nhược điểm của hai bức tranh trước đây, đồng thời khái quát hóavà nâng cao thêm những yếu tố tích cực vốn có của hai bức tranh trước.Như vậy, logic của sự phát triển bên trong của khoa học tự nhiên cho thấy,lúc đầu xuất hiện quan niệm biện chứng về tự nhiên , biểu thị sự trực quan đốivới tự nhiên, coi như là một toàn bộ không phân chia; thay thế cho quan niệm đólà quan niệm máy móc, siêu hình về tự nhiên, phân chia giới tự nhiên thànhnhững bộ phận cá biệt, riêng lẻ, cách xem đó được cố định trong phương pháp tưduy siêu hình, đến lượt nó, quan niệm về máy móc, siêu hình lại được thay thếbằng sự tái tạo lại một cách tổng hợp bức tranh về thế giới trong tính toàn vẹncủa nó, trên cơ sở những kết quả đạt được của nhận thức khoa học từ trước đếnnay. Đi đôi với sự thay thế này là bước diễn biến từ phương pháp tư duy siêuhình sang phương pháp tư duy biện chứng. Và logic của sự phát triển bên trongcủa khoa học tự nhiên là trùng hợp với logic của sự phát triển bên trong của triếthọc duy vật.II.3. Sự tương tác giữa triết học duy vật biện chứng và khoa học tựnhiênLịch sử phát triển của triết học cũng như của khoa học tự nhiên đã cho thấy,không phải bất kỳ trào lưu triết học nào cũng giữ vai trò là thế giới quan vàphương pháp luận đúng đắn đối với khoa học tự nhiên, thúc đẩy khoa học tựnhiên phát triển, và ngược lại, không phải các thành tựu của khoa học tự nhiên làcơ sở khoa học để chứng minh cho những luận điểm của mọi trào lưu triết học.Xuất phát từ hoạt động thực tiễn và nhận thức của con người ngày một cao hơn,những hiểu biết về những quy luật vận động của tự nhiên, xã hội ngày một pháttriển, các nguyên lý, các lý thuyết về thiên văn học, toán học, vật lý, hoá học,…
6dần dần được tích luỹ với những phát triển của khoa học triết học nói chung vàkhoa học cụ thể nói riêng. Thực tế đã cho thấy, càng đi sâu vào nghiên cứu cáchiện tượng khác nhau của tự nhiên, khoa học tự nhiên càng vấp phải nhiều vấn đềmà tự nó không giải quyết được vì những vấn đề đó tuy gắn bó mật thiết vớikhoa học tự nhiên nhưng lại là những vấn đề triết học. Điều này đã được A.Einstein khẳng định: “Những khó khăn mà vật lý hiện nay đang vấp phải tronglĩnh vực của mình đã buộc ông ta phải đề cập đến những vấn đề triết học nhiềuhơn so với các nhà vật lý của các thế hệ trước”.Quan hệ giữa triết học với khoa học tự nhiên, với các khoa học chuyên biệt nóichung trải qua quá trình lịch sử lâu dài. Vào thời cổ đại, do trình độ nhận thứccòn đang ở điểm xuất phát, tri thức khoa học còn ở tình trạng tản mạn, sơ khai,nên triếthọc hầu như là dạng thức lý luận duy nhất, bao trùm, giải quyết tất cả cácvấn đề về tự nhiên, xã hội và tư duy, mà lúc ấy thực ra cũng chỉ là những phácthảo sơ lược, chưa thấy cụ thể, chưa hoàn thiện. Tính bao trùm ấy của tri thứctriết học khiến nó được xem như “môn khoa học đặc biệt đứng trên tất cả cácmôn khoa học khác”. Quan niệm này tồn tại khá lâu trong lịch sử và Ph.Ăngghen đã gọi hệ thống Hegel là “cái thai đẻ non cuối cùng” theo nghĩa này.Tuy nhiên, như chúng ta đã biết, cùng với quá trình chuyên biệt hoá tri thức, triếthọc, xét về tính chất của nó không còn đóng vai trò là “khoa học của các khoahọc” nữa (nghĩa trực tiếp). Trong thời đại của chúng ta các nhà khoa học có thểtrở thành những triết gia, chứ không phải ngược lại. Ý tưởng “triết học – khoahọc của các khoa học” biểu thị một truyền thống, hơn là thực chất của vấn đề. Ngày nay, đứng trước sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học vàcông nghệ, thì những khái niệm, những phạm trù, những tư tưởng, những phươngpháp nghiên cứu mới không ngừng ra đời. Mặt khác, cuộc cách mạng ấy cũngđang đặt ra hàng loạt vấn đề về phong thái tư duy khoa khọc, về những bước pháttriển mới của nhận thức, của khoa học trong tương lai. Và đứng trước những đổithay lớn lao của cách mạng khoa học – công nghệ, đặc biệt là khoa học tự nhiênhiện đại, thì nhà khoa học không còn có thể chỉ dừng lại ở những vấn đề chuyên
môn hẹp của mình, họ không chỉ vấp phải những vấn đề phương pháp luận mà cả7những vấn đề triết học do chính lĩnh vực của mình đặt ra và buộc họ phải suynghĩa để giải quyết. Như Max Born (1882-1970) – nhà vật lý lý thuyết ngườiAnh, một trong những người sáng lập ra cơ học lượng tử, đã nhận xét: “Mỗi nhàvật lý đều tin tưởng sâu sắc rằng công việc của ông ta quyện chặt với triết học, vànếu không có sự hiểu biết nghiêm túc tài liệu triết học thì đó sẽ là một việc làmhết sức vô ích. Bản thân tôi đã chịu sự chi phối của tư tưởng đó và tôi cố gắngtruyền nó cho học trò của mình”. Lâu nay một số người quan tâm đến triết học đãcó sự ngộ nhận rằng, triết học là một khoa học chỉ thuộc về nội dung của phạmtrù khoa học xã hội – nhân văn. Nhưng ngược dòng thời gian, chúng ta biết rằng,ngay từ khi mới ra đời, triết học và khoa học tự nhiên đã không tách rời nhau vàđược gọi bằng một tên chung: Triết học tự nhiên, bắt đầu từ khoa học tự nhiên.Nhưng như chính C. Mác và Ph. Ăngghen đã khẳng định, việc khôi phục triếthọc tự nhiên theo nghĩa đen của nó (triết học là “khoa học của mọi khoa học”)vào thời kỳ nửa sau của thế kỷ XIX là điều không thể. Bởi vì, khoa học triết họcvà các khoa học cụ thể hiện nay đã tồn tại trong môi trường mới với những yêucầu mới được đặt ra từ cuộc sống và từ vấn đề học thuật. Tuy vậy, mối liên hệgiữa triết học và khoa học tự nhiên không vì thế mà giảm đi ảnh hưởng tác độnglẫn nhau. Đặc biệt là mối quan hệ giữa triết học duy vật biện chứng và khoa họctự nhiên là mối quan hệ qua lại, nương tựa lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau cùng pháttriển. Có thể nói rằng, từ khi chủ nghĩa duy vật biện chứng ra đời thì mối quan hệgiữa triết học và khoa học tự nhiên mới thật sự bước sang một giai đoạn mới.Từ những thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại trong thế kỷ XX như: Thuyếttương đối hẹp của Albert Einstein (1905) và thuyết tương đối rộng (1916); thuyếtlượng tử của Planck (1900); lý thuyết kết cấu nguyên tử lượng tử hoá của NielsBohr (1913); lý thuyết cơ học lượng tử của Heisenberg (1925), lý thuyết thôngtin, lý thuyết điều khiển (những năm 40 của thế kỷ XX); lý thuyết cô lập, lýthuyết phân hình, lý thuyết hỗn độn, (những năm 70, 80 của thế kỷ XX), v.v…Đã tạo nên những cuộc tranh luận ngày càng gay gắt về sự nhận thức của con
người đối với thế giới. Chính điều này đã buộc các nhà khoa học tự nhiên phảitìm đến với một thế giới quan triết học đúng đắn để từ đó lý giải những vấn đề cụ8thể trong lý thuyết khoa học của mình. Như Albert Einstein đã viết: “Các kết quảnghiên cứu khoa học thường gây nên những sự thay đổi trong các quan điểm triếthọc đối với những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi của những lĩnh vực rất hạn chếcủa bản thân khoa học”. Nghiên cứu mối quan hệ giữa triết học duy vật biệnchứng và khoa học tự nhiên chẳng những giúp cho các nhà triết học hiểu biếtthêm những tri thức về khoa học tự nhiên mà còn làm cho họ thấy rõ được cơ sởkhoa học chính xác, khách quan để triết học dựa vào đó khái quát thành nhữngnguyên lý, những quy luật và những phạm trù triết học. Đồng thời, nghiên cứumối quan hệ giữa triết học với khoa học tự nhiên đã giúp cho các nhà khoa học tựnhiên nhận thức và vận dụng một cách đúng đắn, sáng tạo thế giới quan duy vậtbiện chứng và phương pháp luận khoa học vào quá trình nghiên cứu khoa học tựnhiên, làm cho họ luôn luôn ý thức được rằng, chỉ có cho mình một phương phápbiện chứng duy vật thì họ mới có thể tiến xa hơn, đi sâu hơn vào các lĩnh vực màhọ đang và sẽ nghiên cứu. Khi đưa ra nhận định về con đường phát triển phức tạpcủa vật lý học V.I.Lênin đã viết: “Vật lý học hiện đại đang và sẽ đi, nhưng nó đitới phương pháp duy nhất đúng, đi tới triết học duy nhất đúng của khoa học tựnhiên, không phải bằng con đường thẳng, mà bằng con đường khúc khuỷu,không phải tự giác mà tự phát, không nhìn thấy rõ “mục đích cuối cùng” củamình, mà đi đến mục đích đó một cách mò mẫm, ngập ngừng và thậm chí đôi khigiật lùi nữa. Vật lý học hiện đại đang nằm trên giường đẻ. Nó đang đẻ ra chủnghĩa duy vật biện chứng. Một cuộc sinh đẻ đau đớn. Kèm theo sinh vật sống vàcó sức sống, không tránh khỏi một vài sản phẩm chết, một vài thứ cặn bả nào đóphải vứt vào sọt rác. Toàn bộ chủ nghĩa duy tâm vật lý học, toàn bộ triết học kinhnghiệm phê phán, cũng như thuyết kinh nghiệm tượng trưng, v.v… đều thuộcnhững thứ cặn bả phải vứt bỏ đi ấy”. Nghiên cứu mối quan hệ giữa triết học vàkhoa học tự nhiên còn góp cho con người thấy rõ được nguồn gốc chung của sựnảy sinh triết học và khoa học tự nhiên đó là giới tự nhiên; giúp cho chúng ta
thấy được rằng, sự liên kết giữa triết học và khoa học tự nhiên là không thể tránhkhỏi và sự hợp tác giữa các nhà triết học với các nhà khoa học tự nhiên là một tấtyếu lịch sử. 9Trong mối quan hệ giữa triết học duy vật và khoa học tự nhiên, một mặt,các khoa học cụ thể đem đến cho triết học chất liệu sống, căn cứ vào đó các nhàtriết học nêu lên và luận chứng các quan điểm của mình phù hợp (dù không baogiờ có tính tuyệt đối) với những biến đổi của lịch sử, và góp phần cùng nhữnglĩnh vực tri thức khác dự báo, gợi mở những vấn đề của tương lai. Mặt khác, triếthọc mà tiêu biểu là chủ nghĩa duy vật biện chứng, đóng vai trò lớn đối với cácnhà khoa học, vai trò đó có thể tìm thấy ở cơ sở thế giới quan và phương phápluận của triết học. III. KẾT LUẬNNhìn lại tiến trình lịch sử phát triển của triết học duy vật và khoa học tựnhiên, chúng ta thấy rằng, hai lĩnh vực tri thức này luôn có mối quan hệ qua lạimật thiết với nhau. Mối liên hệ giữa triết học nói chung, triết học duy vật biệnchứng nói riêng với khoa học tự nhiên là một tất yếu có tính quy luật và ngàycàng phát triển. Chủ nghĩa duy vật biện chứng luôn đặt cho mình nhiệm vụ phảikhái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên để làm sâu sắc thêm,phong phú thêm những nguyên lý, những quy luật của mình. Và mỗi bước ngoặtcủa khoa học tự nhiên, trước sự đổ vỡ của những nguyên lý cũ và sự ra đời củanhững phát minh mới thì đại đa số các nhà khoa học tự nhiên đều đứng về phíachủ nghĩa duy vật. Chủ nghĩa duy vật biện chứng là thế giới quan và phương pháp luận thật sựkhoa học cho các khoa học cụ thể đánh giá đúng các thành tựu đaơ đạt được,cũng như xác định đúng phương hướng và phương pháp trong nghiên cứu. Đặcbiệt, trong giai đoạn hiện nay, cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đang đạtđược nhiều thành tựu to lớn làm thay đổi sâu sắc nhiều mặt của đời sống xã hội,tình hình thế giới đang có nhiều biến đổi phức tạp, thì nắm vững thế giới quan vàphương pháp luận duy vật biện chứng càng có ý nghĩa quan trọng.
Tuy nhiên, chủ nghĩa duy vật biện chứng không thể thay thế được các khoahọc khác. Theo yêu cầu phát triển của mình, đòi hỏi phải có sự liên minh chặtchẽ giữa triết học với các khoa học khác.10IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO<1> Slide bài giảng Triết học , TS. Bùi Văn Mưa<2> Triết học duy vật biện chứng và khoa học tự nhiên, Tạp chí Khoa học Côngnghệ, Đại học Đà Nẵng, Số 5(40).2010<3> Giáo trình Triết học, TS. Bùi Văn Mưa<4> Triết học và Bức tranh Vật lý học về Thế giới, TS. Bùi Văn Mưa11


*
Tài liệu Tiểu luận "Mối liện hệ giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất trong thời kì quá độ lên CNXH ở nước ta" doc 20 629 0
*
TIỂU LUẬN: Mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội doc 19 931 3
*
TIỂU LUẬN: Mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung và vận dụng trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường ở nước ta pot 23 1 2


Xem thêm: So Sánh Dây Dẫn Điện Và Dây Cáp Điện Cong Nghe 9, Lắp Đặt Mạng Điện Trong Nhà

*
TIỂU LUẬN: Mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung và vận dụng trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường ở nước ta pptx 22 804 2